NẾU KHÔNG CÓ Ý CHÍ TỰ DO
TRẦM THIÊN THU (chuyển ngữ từ CatholicExchange.com)
Nếu theo dõi tin tức khoa học gần đây, bạn có thể nhận thấy ngày càng có nhiều nhà sinh học thần kinh khẳng định rằng ý chí tự do của con người không tồn tại. Tất nhiên, ý tưởng này không mới lạ; sự phủ nhận ý chí tự do có thể được tìm thấy trong suốt lịch sử, quay trở lại một số trường phái triết học Hy Lạp. Sự khác biệt là những người theo Thuyết Quyết Định ngày nay đang ngày càng đặt nền tảng cho các lập luận của họ không phải dựa trên các nguyên tắc triết học hay thần học, mà dựa vào sinh học con người – vào các điện tích nhấp nháy giữa các sợi nhánh trong các khớp thần kinh của não người.
Có lẽ đáng chú ý nhất trong số những người ủng hộ Thuyết Quyết Định sinh học là Robert Sapolsky, người đã nhận được sự chú ý toàn cầu nhờ cuốn sách xuất bản năm 2023, Quyết Định: Khoa Học Đời Sống Không Có Ý Chí Tự Do. Cuốn sách của Sapolsky lập luận rằng những lựa chọn của chúng ta – dù là nhỏ nhất – đều được quyết định bởi di truyền, kinh nghiệm và môi trường.
Lập luận sinh học chống lại ý chí tự do, như Sapolsky nói, đơn giản là “không có chỗ” cho ý chí tự do trong mạng lưới thần kinh của não. Mặc dù nó phức tạp, các quá trình của não cuối cùng vẫn mang tính cơ học. Trong sự kết hợp cơ học của nguyên nhân và kết quả thần kinh này, không có chỗ nào dọc theo chuỗi nhân quả mà các nhà sinh học có thể chỉ ra và nói: “Đúng, đây là quá trình sinh học làm nảy sinh ý chí tự do.” Chức năng cơ học của hệ thần kinh giống như hiệu ứng domino rất phức tạp, trong đó mỗi quân domino đổ xuống do một hành động vật lý trực tiếp của quân domino trước nó. Trong những hệ thống máy móc như vậy, đơn giản là không có chỗ cho ý chí tự do tham gia.
Do đó, thuật ngữ “ý chí tự do” là cách dùng sai, một cụm từ không mô tả gì khác ngoài tổng thể các quá trình sinh học khiến chúng ta làm điều này hoặc điều kia. Chúng ta có thể nghĩ rằng chúng ta đang trải nghiệm sự tự do, nhưng đó là ảo tưởng. Cuối cùng phản ứng của chúng ta là theo kiểu Pavlovian, thậm chí là phức tạp nhất. Đối với câu hỏi “Tại sao tôi viết tiểu luận này,” câu trả lời là do di truyền, kinh nghiệm và môi trường của tôi đã kết hợp với nhau theo cách khiến tôi trở thành loại người sẽ làm công việc cụ thể này. Điều này áp dụng cho mọi hoạt động của con người, từ sáng tác một vở kịch đến nướng bánh trong lò vi sóng hoặc trở thành kẻ giết người hàng loạt. Râu của ruồi sẽ cử động và co giật để phản ứng với sự kích thích từ các mùi trong không khí, những hành động cao cả nhất của con người chúng ta cuối cùng chỉ khác với hành động này ở mức độ chứ không phải ở thể loại.
Đây không phải là một ý tưởng đặc biệt mới lạ, nó chỉ đơn giản là sự tái diễn sinh học của lý thuyết nguyên tử cũ của Democritus từ thế kỷ V trước công nguyên. Giống như lý thuyết nguyên tử của Democritus, Thuyết Quyết Định của Sapolsky phụ thuộc vào mô hình duy vật của vũ trụ – mô hình đưa ra một cách tiếp cận nghèo nàn, giản lược đối với thực tế. Nếu chúng ta bắt đầu bằng việc giả định các nguyên nhân vật chất cho mọi kết quả thì kết quả là những kết quả không có nguyên nhân vật chất có thể chứng minh được sẽ không tồn tại. Chủ nghĩa duy vật không chứng minh được nguyên nhân vật chất của vạn vật, nó chỉ giả định điều này và bác bỏ mọi thứ không phù hợp với mô hình là ảo tưởng. Các yếu tố phi vật chất không bao giờ có thể là nguyên nhân bởi vì các định nghĩa về thực tại được vẽ đi vẽ lại theo cách loại trừ chúng một cách rõ ràng.
Do đó, Thuyết Quyết Định sinh học này không phải là sự đảo chính đối với siêu hình học Kitô giáo như những người ủng hộ nó đã nghĩ. Kitô hữu chưa bao giờ theo chủ nghĩa duy vật, chúng ta luôn biết rằng những phần cao nhất trong bản chất của chúng ta, như ý chí tự do, không thể giảm bớt về mặt sinh học. Chúng ta luôn biết rằng con người vĩ đại hơn tổng số các bộ phận của mình, rằng bạn không thể mổ xẻ một con người và tìm thấy linh hồn của người đó, chứ đừng nói đến ý chí tự do của họ. Vì vậy, đối với những người theo Kitô giáo, kết luận của Sapolsky không có gì mới, họ gần như ngạc nhiên khi nghe tin một bác sĩ phẫu thuật mổ xẻ não người lại không tìm thấy linh hồn bất tử ở bên trong.
Đặt khoa học thần kinh đằng sau công trình của Sapolsky và các đồng nghiệp của ông sang một bên (tôi không đủ khả năng để thảo luận), có một lời phê bình được đưa ra đối với các kết luận đạo đức của Thuyết Quyết Định mới. Một phần hay trong cuốn sách của Sapolsky được dành cho đạo đức công lý và hình phạt cũng như cách tiếp cận của chúng ta đối với những vấn đề này sẽ thay đổi như thế nào nếu chúng ta coi con người là những con người đã được quyết định về sinh học. Những Người theo Thuyết Quyết Định này lưu ý rằng toàn bộ hệ thống tư pháp của chúng ta dựa trên giả định về ý chí tự do – chúng ta trừng phạt những người phạm tội một cách cụ thể vì chúng ta tin rằng họ đáng trách về mặt đạo đức vì hành động của họ; rằng họ có thể làm khác nhưng họ đã chọn cách không làm vậy. Chúng ta cũng tin tưởng mạnh mẽ vào khả năng phục hồi – rằng, qua các biện pháp can thiệp và chương trình xã hội phù hợp, tội phạm có thể được trang bị để làm tốt hơn… để chọn làm điều tốt thay vì làm điều ác. Họ thường xứng đáng có một cơ hội khác.
Sapolsky và các đồng nghiệp của ông đã lưu ý đúng rằng hệ thống tư pháp hiện đại của chúng ta thường không công bằng chút nào. Nhưng những người theo Thuyết Quyết Định lập luận rằng việc loại bỏ ý chí tự do khỏi những giả định của chúng ta về công lý sẽ dẫn đến một xã hội nhân đạo hơn nhiều, công lý không tập trung vào hình phạt nữa. Chẳng hạn, chúng ta không tức giận hoặc trừng phạt một con cừu đi lang thang ra khỏi chuồng qua lỗ hổng trên hàng rào. Chúng ta nhận ra rằng đàn cừu chỉ đơn giản làm những gì chúng làm. Chiên không đáng bị trừng phạt, cần phải kiên nhẫn mang về chuồng và sửa chữa hàng rào.
Chẳng phải cách tiếp cận của chúng ta đối với công lý hình sự sẽ nhân đạo hơn rất nhiều nếu chúng ta đối xử với tội phạm như những con cừu đi lạc sao? Liệu chúng ta có đồng cảm hơn với lỗi lầm của mọi người hay không nếu chúng ta hiểu rằng, giống như những con cừu, tất cả chúng ta chỉ đang “làm những gì mình làm” mà thôi? Bản chất trừng phạt của hệ thống tư pháp có thể được thay thế hoàn toàn bằng một thứ gì đó mang tính trị liệu hơn, tập trung vào việc lập trình lại hệ thống cứng rắn của tội phạm thay vì trừng phạt. Người ta không thể không nghĩ đến bộ phim Demolition Man (Người Phá Hoại) của Stallone năm 1993, thể hiện tầm nhìn rõ ràng về tương lai, bộ máy quan liêu kỹ trị đối phó với tội phạm bằng cách đóng băng chúng và lập trình lại bộ não của chúng với những thói quen và sở thích lành mạnh hơn để tái hòa nhập cộng đồng một cách an toàn.
Nhưng liệu chúng ta có thể cho rằng việc từ bỏ khái niệm ý chí tự do sẽ dẫn đến một xã hội nhân đạo hơn? Nếu có thì điều ngược lại có thể đúng. Chúng ta có thể chăm sóc động vật mà không cần cho chúng quyền tự quyết về mặt đạo đức, nhưng chúng ta cũng có thể làm như vậy khi hạ bệ chúng. Một con chó hành hạ con người không bị bỏ rơi vì nó đang bị trừng phạt; nó bị hạ thấp chỉ vì nó bị coi là không thể sửa chữa – cắn chỉ là “việc nó làm.” Ép buộc nó không phải là trừng phạt, chỉ đơn giản là hậu quả hợp lý của việc nhận ra rằng nó không
Từ bỏ ý chí tự do có nghĩa là từ bỏ khái niệm về tư cách con người – về những con người tự do có lý trí và đáng chịu trách nhiệm về hành động của mình về đạo đức. Nếu chúng ta từ bỏ điều này, chúng ta sẽ chỉ còn lại con người mất nhân cách… đơn thuần như những con vật. Giờ đây, các hệ tư tưởng phi nhân cách hóa con người và coi họ như thực phẩm sinh học có thành tích kém trong việc bảo vệ nhân quyền. Điều gì sẽ xảy ra trong điều không tưởng của người theo Thuyết Quyết Định này nếu ai đó – hoặc thậm chí một dân số – được xác định là không thể cải thiện về sinh học? Liệu tư duy này có dẫn đến một xã hội mà chúng ta nhẫn tâm kiềm chế hoặc thậm chí loại bỏ những người có cùng nhu cầu lạnh lùng như cách chúng ta tiêu diệt một con vật dại hay không?
Sự trả thù, trừng phạt và tức giận chắc chắn có thể thực hiện được bằng ý chí tự do, nhưng sự đồng cảm, lòng trắc ẩn và sự tha thứ cũng vậy. Không có ý chí tự do thì không có sự tha thứ. Không có sự tha thứ vì không có khả năng cải thiện đạo đức. Trong khuôn khổ Thuyết Quyết Định, một người chỉ có thể bị hạn chế, lập trình lại hoặc loại bỏ. Do đó, tôi cho rằng việc loại bỏ ý chí tự do khỏi đạo đức sẽ không mang lại một xã hội nhân đạo hơn, mà nó sẽ mang lại một xã hội có nhiều sự đồng cảm như một lò mổ công nghiệp. Một người đàn ông bóp cò súng vào một người tự do về mặt đạo đức khác thì có rất nhiều điều phải cân nhắc, anh ta ý thức được mức nghiêm trọng của việc anh ta sắp làm. Một nhân viên kiểm soát động vật bóp cò bắn một con chó dại sẽ không cảm thấy hối hận như vậy. Chúng ta có muốn một xã hội nơi chúng ta nhìn nhận những thiếu sót của con người như cách nhân viên kiểm soát động vật nhìn con chó dại hay không?
PHILLIP CAMPBELL
Nhận xét góp ý